prawo do zachowku

Podobnie jak w prawie rzymskim, również dziś spadkodawca cieszy się pełną swobodą dysponowania swym majątkiem na wypadek śmierci. Jednakże jego autonomia może prowadzić do pokrzywdzenia osób najbliższych. Jednym ze sposobów ochrony ich interesów jest instytucja zachowku, którą reguluje Kodeks cywilny w art. 991-1011.

Sytuacja prawna osób najbliższych spadkodawcy

Do zachowku uprawnieni są zstępni (dzieci, wnuki itd.), małżonek oraz rodzice spadkodawcy (art. 991 § 1 k.c.). Taki sam status jak zstępni ma również osoba przysposobiona przez spadkodawcę i jej zstępni, zgodnie z rzymską zasadą, iż adopcja naśladuje naturalne pokrewieństwo (adoptio naturam imitatur; zob. art. 936 § 1 i art. 937 pkt 1 k.c.). Oprócz tego, tak samo jak naturalnych rodziców spadkodawcy traktować należy tego, kto spadkodawcę przysposobił i małżonka tej osoby (art. 936 § 1 i 3 oraz art. 937 pkt 3).

W zasadzie zachowek każdego uprawnionego wynosi połowę jego udziału w spadku gdyby miało miejsce dziedziczenie ustawowe. Jednakże, jeśli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy, wysokość zachowku wzrasta do dwóch trzecich udziału (art. 991 § 1 k.c.) Takim samym przywilejem cieszy się uprawniony małoletni zstępny. Zarówno stan niezdolności do pracy jak i małoletność ustala się wedle chwili otwarcia spadku. Następuje ono w chwili śmierci spadkodawcy (art. 924 k.c.).

Trzeba pamiętać, że roszczenie z tytułu zachowku przysługuje, jeśli uprawniony w konkretnych okolicznościach dziedziczyłby ex lege po spadkobiercy. Wobec tego, konieczne okazuje się ustalenie kręgu spadkobierców ustawowych w oparciu o art. 931-932 k.c. Spojrzenie na treść tych przepisów wskazuje, że uprawionymi do zachowku mogą być jednocześnie wyłącznie małżonek zmarłego i zstępni bądź małżonek i rodzice spadkodawcy. Nie może wystąpić sytuacja, gdy uprawnionymi będą jednocześnie zstępni, rodzice spadkodawcy i małżonek, który go przeżył. Wykluczone jest również jednoczesne uzyskanie prawa do zachowku przez zstępnych i rodziców spadkodawcy.

Czym jest zachowek w świetle prawa cywilnego?

Zachowek jest wierzytelnością należącą do uprawnionego, której treścią jest roszczenie o zapłatę określonej kwoty. Dłużnikiem jest w pierwszej kolejności spadkobierca (art. 991 § 2 k.c.). W praktyce jest to zwykle dziedzic powołany w testamencie. Zasady odpowiedzialności zobowiązanego do zapłaty regulują art. 999 oraz 1030-1034 k.c. Roszczenie tytułem zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej jedynie w sytuacji, gdy również ten spadkobierca należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkobiercy (art. 1002 k.c.). Chodzi tu zwłaszcza o dalszych zstępnych.  Warto wiedzieć, że tak jak inne wierzytelności, zachowek może być zbyty w drodze przelewu, o którym mowa w art. 509 i n. k.c.

Konsekwencje otrzymania kwoty zachowku przed otwarciem spadku

Uprawniony, który dziedziczyłby z ustawy, ma roszczenie z tytułu zachowku o tyle, o ile nie otrzymał uprzednio należnej mu kwoty w postaci darowizny ze strony spadkodawcy, w postaci powołania do spadku (również na podstawie testamentu) bądź w formie zapisu, czy to windykacyjnego czy to zwykłego (art. 991 § 2 k.c.). Oprócz tego, zstępnym spadkodawcy zalicza się na należny zachowek koszty ich wychowania oraz wykształcenia zawodowego i ogólnego poniesione przez spadkodawcę. Jednakże, dzieje się tak tylko w wypadku, gdy koszty te przewyższają przeciętną miarę przyjętą w środowisku społecznym zainteresowanych (art. 997 k.c.).

Zachowek a wydziedziczenie i uznanie spadkobiercy za niegodnego

Roszczenie o zachowek nie przysługuje temu, kto co prawda należy do kręgu uprawnionych, jednak został skutecznie wydziedziczony. Kwestie dopuszczalności wydziedziczenia reguluje art. 1008 k.c. Przepis ten wskazuje, ze spadkodawca może w testamencie pozbawić uprawionego zachowku (na tym właśnie polega wydziedziczenie), jeśli ten uporczywie narusza swym postępowaniem zasady współżycia społecznego, mimo odmiennej woli spadkodawcy. Wydziedziczenie jest również dopuszczalne, gdy uprawniony dopuścił się względem spadkodawcy lub jednej z osób mu najbliższych umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, wolności lub zdrowiu bądź rażącej obrazy czci. Oprócz tego, spadkodawca może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku jeżeli ten uporczywie nie realizuje spoczywających nań obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy.

Prawa do zachowku nie uzyskuje również osoba uznana za niegodną. Zgodnie z art. 928 k.c. sąd może uznać spadkobiercę za niegodnego, jeśli ten dopuścił się umyślnie przeciwko spadkodawcy tzw. ciężkiego przestępstwa. Takim określeniem nie posługuje się aktualnie obowiązujący Kodeks Karny, który wyróżnia zbrodnie i występki, chodzi tu zatem o przestępstwo mogące należeć do obu kategorii, którego popełnienie wyrządziło spadkodawcy poważne szkody i krzywdę. Za niegodnego może być uznany również spadkobierca, który groźbą albo podstępem nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu lub takimi samymi sposobami przeszkodził mu w tym. Ponadto, sąd może wyłączyć od dziedziczenia osobę, która umyślnie zniszczyła albo ukryła testament spadkodawcy, osobę która go podrobiła lub przerobiła oraz tego, kto świadomie wykorzystał testament podrobiony lub przerobiony przez kogoś innego. W każdym wypadku niegodnego traktuje się tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 928 § 2 k.c.).

Na podstawie: J. Ciszewski, J. Knabe [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. P. Nazaruk, LEX/el. 2021, art. 991.

572b9794 e01c 4cc9 a48b dbaafc8a4cf3Autor artykułu
Artykuł został przygotowany przy współpracy z Kancelaria Radcy Prawnego Rafał Walterowicz specjalizujacej się w prawie podatkowym

Sprawdź inne artykuły tutaj https://www.globalnews.pl/category/aktualnosci/polska/.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.